MAKALELER

Üstün Yetenekli Çocukların Ayırt Edici Özellikleri

Üstün Yetenekli Çocukların Ayırt Edici Özellikleri

Polonyalı bilim insanı Dabrowski (1967), bireylerin gelişim potansiyellerine bağlı olarak bazı alanlarda içeriden ya da dışarıdan gelebilecek uyarıcılara verdikleri tepkilerin yoğunluğunda farklılıklar olduğunu ileri sürmektedir. Dabrowski, bu düşünceden hareketle beş ayrı aşırı duyarlılık alanı belirlemiştir. Belirtilen aşırı duyarlılık (overexcitability) alanları aşağıdaki gibi özetlenebilir:

1. Psiko-motor aşırı duyarlılık; yoğun ve hızlı hareket ihtiyacı, uzun süre aktif kalabilme, ani tepki verme, eylemde bulunmak için zorlama ve yerinde duramama gibi özellikleri taşımaktadır.

2. Duyularla ilgili aşırı duyarlılık; duyulardan haz alma, konfora ve lükse eğilim; dikkat çekme, güzel nesnelere karşı ilgi, güzel yazı yazma gibi özellikleri ve dokunma, tatma ve koklama duyularından hoşlanmayı içerir.

3. İmgeleme (imaginational) gücüne yönelik aşırı duyarlılık; zengin ve renkli bir hayal gücü, çağrışım ve bağlantı kurmada çeşitlilik, güçlü bir biçimde görselleştirme ve icat etme becerisini beraberinde getirir. Şiir ve öyküler yazma, hayal kurma da bu gruba girer.

4. Zihinsel aşırı duyarlılık; soru sorma, bilgiye açlık, keşfetme merakı, kuramsal analiz ve sentez yapabilme, güçlü gözlem, bağımsız düşünme, sembolik düşünme, bilginin ve gerçeğin peşinden koşma özelliklerini kapsar.

5. Duyuşsal aşırı duyarlılık; ilişkilerin yaşanma biçimi, insanlara, nesnelere, yerlere bağlanma, bireyin kendisi ile ilişkisi, güçlü duyuşsal bellek, ölüm kaygısı, şefkat ve sorumluluk duygusunu öne çıkarma, güvenlik ihtiyacı, öz eleştiri, utangaçlık ve başkalarının sorunları ile ilgilenme gibi özelliklerle ilgilidir.

Aşırı duyarlılık alanlarındaki farklılıklar bireyi diğerlerinden farklı kılmaktadır. Üstün yetenekliler konusunda yapılan araştırmaların çoğunda bu çocukların fiziksel özellikleri, zihinsel gelişimleri, ilgi alanları, kişilikleri, okul başarıları, uyum becerileri, öğrenme yaşantıları ve etnik özellikleri merak konusu olmuştur.

Üstün yetenekli çocukların hangi özelliklere sahip olduğuna duyulan merakın altında, bu çocukları erken fark edebilme çabası yatmaktadır. Üstün yetenekli çocukların erken yaşta fark edilmesi, yeteneklerini geliştirmesi için ihtiyacı olan destek eğitimi alması ve uygun çevresel düzenlemelerin yapılması açısından büyük önem taşımaktadır

Literatürde, üstün yetenekli çocukların genellikle, normal gelişim gösteren çocuklara göre, yetenekli oldukları alanda daha hızlı ilerledikleri vurgulanmaktadır. Ancak üstün yeteneklilik tiplerine göre bu hızlı ilerleme özelliği değişebilir. Özel bir alanda yetenekli olan çocuğun tüm gelişim alanlarında hızlı olması beklenmemelidir. Örneğin, görsel sanat alanında üstün yetenekli olan çocuk sadece bu alanda yaşıtlarından üstün olma özelliği göstererek diğer gelişim alanlarında standart gelişim ritmi izleyebilir.

Üstün yetenekli çocukların bir ya da birden çok alanda daha hızlı gelişim gösterdikleri ve bu çocukların bazı ortak özellikler taşıdıkları ileri sürülmektedir. Üstün yetenekli çocukların erken dönemlerinde gözlenen özellikler:

  • Bebeklikte olağan dışı ataklık
  • Uzun dikkat süresi
  • Geniş hayal ve imgeleme gücü
  • Uykuya daha az ihtiyaç duyma, enerjik olma
  • Gelişimsel dönüm noktalarına daha hızlı ilerleme
  • Keskin gözlem yapma
  • Aşırı merak duyma
  • Güçlü bellek
  • Erken ve olağanüstü dil gelişimi
  • Hızlı öğrenme yeteneği
  • Aşırı duyarlılık
  • Akıl yürütme ve problem çözme becerisi
  • Mükemmelliyetçilik
  • Sayılar, bulmacalar ve yap-bozlar ile oyun becerisini geliştirme
  • Kitaplara aşırı ilgi duyma
  • Soru sorma
  • İlgi alanının oldukça geniş olması
  • Gelişmiş mizah duygusu
  • Eleştirel düşünebilme
  • İcatlar yapabilme
  • Aynı anda birkaç işi yapabilme, yoğunlaşabilme
  • Yaratıcılık

Bir çocuğun üstün yetenekli olarak görülmesi için yukarıda adı geçen bütün özelliklere sahip olması gerekmemektedir. Üstün yetenekli bir çocukta öne çıkan bir özellik, bir başka üstün çocukta hiç görülmeyebilir. Dolayısıyla bireysel farklılıkların olabileceği dikkate alınmalıdır. Üstün yetenekli çocuklarda gözlemlenen özellikler tüm çocuklarda belli ölçülerde gözlemlenebilen özelliklerdir. Üstün yeteneğin bir göstergesi olabilmesi için bu özelliklerden birçoğunun ilgili yaş grubunun doğal olarak gösterdiği ölçülerin üzerinde bir düzeyde çocukta gözleniyor olması gerekmektedir. Yapılan araştırmalarda üstün yetenekli çocuklarda aşağıdai becerilerin geliştiği gözlemlenmiştir.

  • En az bir yetenek alanında yaşıtlarının üstünde performans gösterme
  • Dili etkili kullanma
  • Merak ve bazı konulara yoğun ilgi gösterme
  • Çabuk öğrenme
  • Güçlü bellek
  • Yüksek düzeyde duyarlı olma
  • Özgün ifade biçimlerine sahip olma
  • Yeni ve zor deneyimleri tercih etme
  • Kendisinden büyüklerle arkadaşlık yapma
  • Yeni durumlara çabuk uyum sağlama
  • Okumaya düşkün olma

NOT: Bu yazı Üstün Yetenekli Çocukların Keşfi, Eğitimleriyle İlgili Sorunların Tespiti ve Ülkemizin Gelişimine Katkı Sağlayacak Etkin İstihdamlarının Sağlanması Amacıyla Kurulan MECLİS ARAŞTIRMASI KOMİSYONU RAPORU’ndan oluşturuldu.

Psk. Seda Nur Bilici

© 2014 Bahar Psikoloji Danışmanlık, Eğitim ve Yayıncılık A.Ş.